Hanes

Mae stori’r Teulu Insole yn adlewyrchu cynnydd a dirywiad Caerdydd yn ystod y cyfnodau Fictoraidd ac Edwardaidd.

Yn arloeswyr fel glo-gludwyr a pherchnogion mwyngloddiau, dynion rheilffyrdd a dociau yn ystod y tair cenhedlaeth o oruchafiaeth Glo Ager Cymru o ddiwydiant byd; cyrhaeddon nhw uchafbwynt eu ffyniant ar ddiwedd y 19eg ganrif wedi ennill daliadau mawr o dir, ac yn ganolog i hyn oedd eu cartref, sy wedi goroesi yn Llandaf, ar gyrion Caerdydd.

Ely Court 2

Dechreuodd James Harvey Insole adeiladu cartref teuluol ffrynt-dwbl cymedrol yn Llandaf yn 1856. Erbyn y 1870au roedd yn gallu tynnu'n ôl o'r busnes i ffafrio gweithgareddau mwy bonheddig. 

Ymestynnodd ei dŷ yn y dull adfywiad Gothig, gan ddyheu i efelychu gwaith William Burges ar gyfer Ardalydd Bute yng Nghastell Caerdydd. Yn y 1880au prynodd nod amgen bonheddiad (gentrification) trwy addasu’r tir fferm amgylchynai ei erddi yn barc addurniadol ysblennydd.

Carriage 1024X782

Yn 1905-1909 dyblodd ei fab, George Frederick, yn anterth ffyniant Edwardaidd, faint y tŷ unwaith eto, ond ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, dirywiodd ffawd y teulu ochr yn ochr â ffawd glo De Cymru. 

Yn 1932 caffaelodd Corfforaeth Caerdydd yr ystad i wneud lle i system ffyrdd gylchol Caerdydd (Rhodfa'r Gorllewin); gwerthwyd y parc addurniadol ar gyfer tai a strydoedd, sy ag enwau Insole arnynt nhw hyd heddiw. Gadawodd yr olaf o'r teulu yn 1938.

Wwii 1024X655

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, lleolwyd Gofal Rhag Cyrchoedd Awyr a’r Corfflu Arsylwi Brenhinol yn y Cwrt,  ac mewn cyfnod o heddwch lletyodd: yr Heddlu Traffig, fflatiau ar gyfer gweithwyr awdurdod lleol, dosbarthiadau addysg a llyfrgell gyhoeddus. 

Yn y broses, daeth yn ganolfan gymunedol leol o hoffter mawr.

Reopening
Ail-agor Cwrt Insole yn Nhachwedd 2008

Yn 1988, mewn ymateb i fygwth gwerthu’r tŷ gan Gyngor Dinas Caerdydd, ffurfiodd pobl leol y 'Grŵp Gweithredu Cwrt Insole' mewn ymdrech i gadw'r Cwrt fel ased cyhoeddus. Arweiniodd eu llwyddiant, yn 1993, at ei ail-eni fel ‘Cyfeillion Cwrt Insole’ gan anelu at gadw a datblygu ei ddefnydd cymunedol.

Dirywiodd cyflwr y Tŷ ac fe’i caewyd ar sail iechyd a diogelwch yn Nhachwedd 2006. Yn dilyn ymgyrch hir gan Y Cyfeillion, Cymdeithas Trigolion Stad Insole a Chymdeithas Llandaf fe’i ailagorwyd yn Nhachwedd 2008.

Renewal
Argraff arlunydd

Yn 2010, ar ôl dau ddegawd o ymgyrchu, gwahoddwyd y Cyfeillion gan Gyngor Caerdydd i ffurfio cwmni elusennol, ‘Ymddiriedolaeth Cwrt Insole’ er mwyn dod â ‘Trosglwyddo Asedau Cymunedol’ i fod, lle byddai’r Cwrt yn cael ei adnewyddu’n llwyr fel ased treftadaeth a hyb cymunedol, a chyfrifoldeb am ei reoli yn cael ei drosglwyddo i'r Ymddiriedolaeth ar brydles wyth deg mlynedd.

Mae'r broses wedi dwyn ffrwyth yn 2016 diolch i’r Loteri a chyllid arall (Gweler Ariannu), ac mae pennod newydd ym mywyd y goroesiad trefol rhyfeddol a phrin hwn yn dechrau

Ymchwilwyr

Mae ein Grŵp Ymchwilwyr yn parhau i ddarganfod pethau newydd a chyffrous am Gwrt Insole, y Teulu Insole a bywyd ar ôl i’r teulu adael y Cwrt. I gael gwybod mwy, dewch i ymweld.

Eich stori

Oes gyda chi’ch stori eich hun am Gwrt Insole? Os oes hoffai ein Grŵp Ymchwil glywed oddi wrthych, cysylltwch â ni.

Dychwelyd i’r top ↑

Eich manylion am fwy

Peidiwch colli dim byd – rhowch eich manylion  i dderbyn ein Cylchlythyr a chadw i fyny gyda'r holl newyddion diweddara, digwyddiadau, gweithgareddau a mwy.

* ofynnol

Menu